Το βασικό χαρακτηριστικό της καταθλιπτικής διαταραχής είναι η παρουσία συναισθημάτων θλίψης, στεναχώριας, κενού και ευερεθιστότητας, που συνοδεύονται από αλλαγές στον τρόπο σκέψης οι οποίες επηρεάζουν σημαντικά τη συμπεριφορά και τη λειτουργικότητα του ατόμου στην καθημερινότητά του. Η κατάθλιψη χαρακτηρίζεται από:

• καταθλιπτική διάθεση και απώλεια του ενδιαφέροντος και της ευχαρίστησης
• απώλεια ή αύξηση της όρεξης ή του βάρους
• αϋπνία ή υπερυπνία
• ψυχοκινητική διέγερση ή επιβράδυνση
• κόπωση ή απώλεια ενέργειας
• αισθήματα αναξιότητας ή υπερβολικής ενοχής
• δυσκολία συγκέντρωσης και αναποφασιστικότητα
• σκέψεις θανάτου, αυτοκτονικός ιδεασμός, απόπειρες αυτοκτονίας

Σύμφωνα με το μοντέλο του Beck για την κατάθλιψη, το άτομο έχει αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό του, τον κόσμο και το μέλλον, οι οποίες επηρεάζουν τη συμπεριφορά του, η οποία συνήθως χαρακτηρίζεται από απόσυρση. Η γνωσιακή συμπεριφοριστική ψυχοθεραπεία επικεντρώνεται στην αλλαγή των αρνητικών σκέψεων και δυσλειτουργικών συμπεριφορών, μέσω γνωσιακών και συμπεριφοριστικών τεχνικών.